Αβέρωφ/ΙΚΑ
( 37.99005193711035, 23.751442696896305)

καλλιτεχνική μεταγραφή

Στρατής Βογιατζής - AVEROF PRISON : PATENTA FOR ESCAPE

Στρατής Βογιατζής - Αποχαρακτηρισμένα θραύσματα διαφυγής

Η Κατίνα Εμμανουηλίδου Σμυρνιά καπνεργάτρια και αρχειομαρξίστρια καταδιωκόταν διαρκώς από τις αρχές για την κομμουνιστική της δράση της όμως πάντα μέσα από διάφορες ευφάνταστες επινοήσεις της κατάφερε να διαφεύγει. Τελικά, την «Κόκκινη Πρωτομαγιά» του 1932, συνελήφθη μαζί με τους «πρωταίτιους σκηνών» στη Θεσσαλονίκη και καταδικάστηκε σε φυλάκιση στις φυλακές Αβέρωφ. [1, 1]

Στις Αβέρωφ οι γυναίκες έπρεπε διαρκώς να εφευρίσκουν τρόπους να επιβιώνουν, να διατηρούν την αξιοπρέπεια τους και το αγωνιστικό τους πνεύμα ακμαίο [...] ολόκληρο το κείμενο εδώ

Με αφετηρία την επινοητικότητα της ζωής στις φυλακές Αβέρωφ, αλλά και σε κάθε τόπο εγκλεισμού όπου τίποτα δεν περισσεύει και η αλληλεγγύη λειτουργεί ως συγκολλητική ύλη, ο Στρατής Βογιατζής συλλέγει και επεξεργάζεται θραύσματα αφηγήσεων και υλικών, συνθέτοντας τη δική του γλυπτική και κειμενική πατέντα: έναν οδηγό επιβίωσης, προσαρμογής και διαρκούς ανακατασκευής της ζωής ή ακόμα και απόδρασης.

η ιστορία της στάσης

ΑΒΕΡΩΦ, φυλακές για όλη την οικογένεια
Ποιο είναι το πιο πρωτότυπο δώρο που σας έχουν κάνει ποτέ; Ο Γεώργιος Αβέρωφ έσπασε το κεφάλι του να βρει τι δώρο να προσφέρει στη βασίλισσα Όλγα, σύζυγο του Γεωργίου Α΄, για την επέτειο των 30 χρόνων γάμου του βασιλικού ζεύγους το 1892 και κατέληξε σε κάτι πραγματικά ασυνήθιστο: φυλακές!

Στη Μομφεράτου, καθώς περπατάς στου Γκύζη παράλληλα της Λεωφ. Αλεξάνδρας, λίγο πριν βγεις στον Άρειο Πάγο, κρυμμένη πίσω από μια νεραντζιά, στέκει η στάση Αβέρωφ / ΙΚΑ. Το κατάπιαμε το «φυλακές» μπροστά από το Αβέρωφ και δίπλα κολλήσαμε το ΙΚΑ. Μήτε φυλακές θα βρεις εκεί, μήτε και ΙΚΑ.

Μεγάλη και βαριά η ιστορία των φυλακών Αβέρωφ, συνώνυμη της νεότερης ελληνικής ιστορίας.

Ξεκινούν ως «Εφηβείον», φυλακές δια τον σωφρονισμόν ανηλίκων μέχρι 21 ετών. Πίσω από αυτό το κτίριο, με χορηγία του Αυτοκράτορα της Ρωσίας Τσάρου Νικολάου Β` ξαδέλφου της Βασίλισσας Όλγας, οικοδομείται και ένα δεύτερο κτίσμα φυλακών που προορίζεται για τον σωφρονισμό όσων πια ενηλικιώνονται, αλλά έχουν ακόμη ποινή να εκτίσουν. Ήδη από τα πρώτα χρόνια της λειτουργίας τους, οι φυλακές χρησιμοποιούνται και για την κράτηση πολιτικών κρατουμένων, ενώ το νεότερο «ευπρεπές και ευπαρουσίαστον» κτίσμα μετατρέπεται σε γυναικείες φυλακές. Στα περίπου 300 αρχικά κελιά προστίθενται άλλα 101, ενώ το συγκρότημα διαθέτει επίσης εκκλησία, εργαστήρια, εστιατόριο και αναρρωτήριο. Εκεί, κατά τη διάρκεια της Κατοχής (1941-1944) φυλακίζονται και εκτελούνται Έλληνες αντιστασιακοί. Με την Απελευθέρωση της Αθήνας, αρχικά φυλάσσονται συνεργάτες των Γερμανών κατακτητών. Στα Δεκεμβριανά οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ καταλαμβάνουν τις φυλακές και συγκρούονται σφοδρά με τους Βρετανούς, οι οποίοι και τις βομβαρδίζουν. Στην ψυχροπολεμική Ελλάδα, οι δωσίλογοι μετατρέπονται σε χρήσιμους εθνικόφρονες «ήρωες» στον αγώνα κατά του κομμουνισμού, με αποτέλεσμα τη θέση τους στις φυλακές να πάρουν οι αντιστασιακοί και οι πολιτικοί κρατούμενοι. Ακολουθούν τα μακρά Πέτρινα Χρόνια¹ του Εμφυλίου και των μετεμφυλιακών διώξεων έως και τη Δικτατορία των Συνταγματαρχών.

Διανομή ρούχων σε παιδιά στην αυλή των γυναικείων φυλακών Αβέρωφ
Πηγή: Διεθνής επιτροπή του Ερυθρού Σταυρού

«..ανοιξε τελευταία και η πέμπτη σιδερένια πόρτα… Πήχτρα το μαύρο ρούχο. Μαύρα μαντήλια, μαύρα τσεμπέρια, μαύρα φουστάνια, όλα μαύρα. Ξέχειλη στο μαύρο η αυλή… Τη μαυρίλα ετούτη έσπαγαν κάπως τ’ ανοιχτόχρωμα φουστανάκια των παιδιών (από δύο χρονώ ως τα τέσσερα) που ανυποψίαστα τρέχανε στην αυλή».²

Οι γυναίκες που περνούν Στρατοδικείο καταδικάζονται χωρίς πολλά-πολλά για εσχάτη προδοσία. Κάποιες εκτελούνται, άλλες καταδικάζονται ισόβια. Όσες γλιτώνουν το απόσπασμα οδηγούνται στις γυναικείες φυλακές Αβέρωφ. Νεαρές και ηλικιωμένες αντιστασιακές, κομμουνίστριες προσκείμενες στο ΚΚΕ ή μέλη αντιστασιακών οικογενειών ή απλώς συμπαθούντων, εργάτριες, αγρότισσες, νοικοκυρές, δασκάλες, επιστημόνισσες, φοιτήτριες. Ανάμεσά τους και παιδιά, τα παιδιά που γεννιόντουσαν εκεί και τα κράταγαν οι μάνες τους μέχρι να συμπληρώσουν τα τρία έτη. Στις άθλιες συνθήκες της φυλακής (στοίβαγμα, υποσιτισμός, απουσία ιατρικής περίθαλψης) προστίθενται τα βασανιστήρια (απομόνωση, ξύλο, φάλαγγα, ταπεινώσεις, σεξουαλική κακοποίηση και βιασμοί).

Στον αντίποδα της βαρβαρότητας όμως, στέκονται αυτές οι γυναίκες μαθημένες στην αλληλεγγύη και τη συλλογικότητα. Αυτοοργανώνονται και φροντίζουν η μία την άλλη: όσες λαμβάνουν δέματα μοιράζονται το φαγητό με τις συγκρατούμενές τους, άλλες μοιράζονται τις γνώσεις και την τεχνογνωσία τους. Γιατρίνες, οδοντογιατρίνες, δικηγορίνες, φιλόλογοι, δασκάλες και νηπιαγωγοί (για τα παιδιά) προσφέρουν τις υπηρεσίες τους. Οργανώνονται μαθήματα γυμναστικής, γραφής και ανάγνωσης για τη μεγάλη πλειοψηφία των αναλφάβητων γυναικών καθώς και αρχαίων ελληνικών, μαθηματικών, στενογραφίας, λογιστικών και ξένων γλωσσών. Δεν παραλείπεται η οργάνωση της ψυχαγωγίας από τις καλλιτέχνιδες με πιο γνωστή τη χορωδία της φυλακής.

Και τα χρόνια περνούν.
Εν τω μεταξύ, η Αθήνα έχει αλλάξει. Η περιοχή έχει πυκνοκατοικηθεί και η πολεοδομική πρακτική υπαγορεύει την εξαφάνιση των φυλακών από τον χάρτη της καθημερινότητας. Οι απόκληροι πρέπει να εξοστρακιστούν από το οπτικό πεδίο της πόλης. Το 1971 οι φυλακές Αβέρωφ παύουν να λειτουργούν και το 1972 γκρεμίζονται. Στη θέση τους οικοδομείται το Δικαστικό Μέγαρο, η έδρα του Αρείου Πάγου.
Οι φυλακές Αβέρωφ περνούν όχι στην ιστορία, αλλά σε μια επιβεβλημένη λήθη που προστάζει η δύσκολη, “άβολη” σελίδα που δεν βρήκε ποτέ τη θέση της στο βιβλίο της ιστορίας της μεταπολεμικής Ελλάδας.
Μοναδικός σιωπηλός μάρτυρας, μια μαρμάρινη στήλη στο προαύλιο του δικαστικού μεγάρου και μια στάση λεωφορείου.
Οι φωνές, οι αναστεναγμοί και τα τραγούδια αυτών των γυναικών πότισαν τους τοίχους, φώλιασαν στις ρωγμές τους και ανακατεύτηκαν με τη σκόνη. Κι όταν οι πελεκητές πέτρες γκρεμίστηκαν, έμοιαζε σαν να τα πήραν μαζί τους.

Ή ίσως όχι.

Χαρείτε νέες, γριούλες παιδιά
θα ‘ρθει κι η αληθινή η χαρά
αυτό που λέει το παραμύθι
θα γίνει αλήθεια μια φορά
πως απ’ τα σίδερα και τον πόνο
θα ‘ρθει μια μέρα η λευτεριά

¹ Όπως και η ομώνυμη ταινία του Παντελή Βούλγαρη στην οποία περιγράφεται ακριβώς η ζωή ενός ζευγαριού πολιτικών κρατούμενων στις Φυλακές Αβέρωφ.
² Γ. Ο. Παπαδούκα, Γυναικείες Φυλακές Αβέρωφ (Αθήνα: Διογένης, 1981), 13.

Πηγή: Ιστορικό Αρχείο Δήμου Αθηναίων, Hμικτηματολογικός χάρτης Λεκανοπεδίου Αττικής, Κλίμαξ 1:5.000. Ελληνική Χαρτογραφία Δ. Διαμαντοπούλου, Αθήναι, Έργον 82. Εξεδόθη μεσούντος 20ου αιώνος. Φύλλο 7 άνω.

Οι φυλακές Αβέρωφ, 1922
Πηγή: Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας

Οι φυλακές μετά τα Δεκεμβριανά (1944) και τον βομβαρδισμό από τη βρετανική αεροπορία
Φωτογράφος: Dmitri Kessel

Πηγή: Εφημερίδα Η πάλη των Τάξεων, 16 Οκτωβρίου 1931

Ανήλικες στις φυλακές Αβέρωφ
Πηγή: Γυναικείες Φυλακές Αβέρωφ, Παπαδούκα Γ. Ολυμπία

Πηγή: Εφημερίδα Ο Δημοκρατικός, 8 Οκτωβρίου 1950

Πηγή: Εφημερίδα Ο Δημοκρατικός, 8 Οκτωβρίου 1950

Απόδραση Κατίνας Εμμανουηλίδου
Πηγή: Εφημερίδα Ακρόπολις, 3 Ιανουαρίου 1933

Απόδραση Κατίνας Εμμανουηλίδου
Πηγή: Εφημερίδα Η Ελληνική, 3 Ιανουαρίου 1933

Φωτογραφία: Γιάννης Καραμπάτσος

Μακρυά ΄π΄τον ελεύθερο αέρα. Στίχοι - Μουσική Ολυμπία Παπαδούκα. Γράφτηκε και τραγουδήθηκε στη φυλακή
Πηγή: Γυναικείες Φυλακές Αβέρωφ, Παπαδούκα Γ. Ολυμπία

στάσου

Αφουγκράσου προσεκτικά τον ήχο της λεωφόρου. Μπορείς να φτιάξεις μια γραφική παρτιτούρα με τους ήχους της; Μπορείς να κρατήσεις τον ρυθμό τους;

Ποιες λέξεις ακούς; Μπορείς να τις ανακατέψεις και να φτιάξεις οδηγίες μιας χρήσης για την απόδρασή σου;

ΣΤΕΙΛΕ ΜΑΣ

από τους επιβάτες

πάρε μέρος